smd

Sarı nokta hastalığı

Yaşa bağlı maküla dejenerasyonu nedir?

Yaşa bağlı maküla dejenerasyonu (YBMD) gözün, okumak, dikiş dikmek ya da araba kullanmak gibi işlerde gerek duyulan “merkezi keskin görme” yeteneğini etkileyen bir hastalıktır. YBMD gözün sinir tabakası olan retinanın maküla adı verilen merkezi bölgesini etkiler. İnce detayların ve renklerin ayırt edilebilmesinden sorumlu algılayıcı hücreler gözün maküla bölgesinde bulunurlar. YBMD ağrıya neden olmaz.
Bazen YBMD o kadar sinsi ve yavaş ilerler ki, kişi görmesinde herhangi bir gerileme fark etmez. Bazen ise, hastalık çabuk ilerler ve her iki gözde derin görme kaybına yol açar. Gelişmiş ülkelerde 60 yaşından sonraki görme kayıplarının en önde gelen nedeni olan YBMD, ülkemizde de çok yaygındır.
Yaşa bağlı maküla dejenerasyonu (YBMD), senil maküla dejenerasyonu (SMD) ya da yaşa bağlı sarı nokta hastalığı gibi farklı isimlerle de anılmaktadır.

Maküla neresidir?

Maküla, gözdeki ışık algılayıcı hücrelerin bulunduğu retina tabakasının merkezi bölgesine verilen addır. Maküladaki algılayıcı hücreler ışığı ya da görüntüyü elektriksel iletiye çevirerek, sinirler aracılığıyla anında beyine iletir.

YBMD tipleri nelerdir?

YBMD’nin iki tipi vardır: kuru ve yaş.

Yaş YBMD nedir?

Yaş YBMD’de retina altı aralıktan maküla bölgesine anormal yapıda kan damarları uzanmaya başlar. Yeni oluşan bu kan damarları anormal yapıda ve zayıf olup, sıkça kan ve sıvı sızıntısına yol açarlar. Alttan sızan kan ve sıvı makülayı yukarı kaldırarak normal fonksiyonunu ve beslenmseini bozar. Çok hassas bir doku olan maküla kısa sürede hasara uğrar.
Yaş YBMD’de merkezi görme kaybı kısa sürede gerçekleşir. Yaş tip, YBMD’nin ileri evresi olarak kabul edilir ve kuru tipe göre daha ciddi seyreder.
Yaş YBMD’nin en erken belirtilerinden biri düz çizgilerin eğri görülmeye başlamasıdır. Bu belirti ortaya çıktığında vakit geçirmeden göz hekimine başvurulmalıdır.

Kuru YBMD nedir?

Kuru YBMD’de maküladaki ışığa hassas hücrelerin yavaş yıkımı sonucu, etkilenen gözdeki merkezi görme zamanla bozulur. Kuru YBMD ilerledikçe görme alanının merkez bölgesinde bulanık bir gölge belirir. Zaman içinde maküla hasarı ilerledikçe bu gölge daha geniş bir alana yayılır ve görme ciddi biçimde etkilenir.
Kuru tip YBMD’nin en sık rastlanan belirtisi hafif bulanık görmedir. Bu, kişilerin yüzlerini tanımakta güçlük şeklinde ortaya çıkabilir. Kişi okurken ya da el işi yaparken daha fazla ışığa ihtiyaç duymaya başlar. Kuru tip YBMD genellikle iki gözü birden tutsa da, bir gözün görmesi diğer göze göre daha fazla etkilenebilir.
Kuru tip YBMD’nin en erken ortaya çıkan bulgusu drusenlerdir. Drusenler retina altına yerleşmiş sarı birikintilerdir. Bunlar genellikle 60 yaşından yaşlı hastalarda görülür. Göz hastalıkları uzmanı genişletilmiş göz bebeğinden yaptığı dikkatli bir muayenede drusenleri rahatça tespit edebilir.
Kuru YBMD üç klinik evrede incelenir:
1. Erken YBMD. Erken YBMD’li gözlerde çok sayıda küçük drusen veya az sayda orta boy drusen bulunur. Bu evrede herhangi bir belirti ya da görme kaybına rastlanmaz.
2. Ara evre YBMD. Ara evre YBMD’li gözlerde çok sayıda orta boy drusen veya bir ya da birkaç büyük drusen bulunur. Bazı hastalar görme alanlarının merkezinde koyu, bulanık bir gölge farkederler. Okuma gibi eylemler sırasında daha fazla ışığa gerek duyulur.
3. İlerlemiş YBMD. İlerlemiş YBMD bulunan gözlerde drusenlere ilaveten retina merkezindeki ışığa hassas hücrelerde ve destek dokusunda yıkım başlamıştır. Bu yıkım merkezi görme alanında koyu bir gölgeye neden olur. Zaman içinde bu gölge koyulaşır ve genişler. Okumak ve yüzleri tanımak oldukça zorlaşır.
YBMD’den dolayı bir gözünüzde görme kaybı gelişmiş olabilir; fakat diğer gözünüz sağlam olduğu sürece siz bunu fark etmeyebilir, iyi gören gözünüzü kullanarak araba sürme, okuma, el işi gibi ince işleri yapmaya devam edebilirsiniz. Görmenizin azaldığını ancak iki gözünüzde de YBMD’ye bağlı hasar oluştuğunda fark edersiniz. Bu yüzden zaman zaman bir gözünüzü kapatarak diğer gözünüzü kontrol etmeniz ve şüpheli bir durumda zaman geçirmeden göz doktoruna başvurmanız yerinde olacaktır.

İleri evre kuru YBMD’deki drusenler görme kaybına yol açar mı?

Drusenler kendi başlarına görme kaybına yol açmaz. Aslında, bilim adamları drusenlerle YBMD arasındaki ilişkiyi de tam olarak anlayabilmiş değildirler. Bilinen, drusenlerin sayısı ve boyutları arttıkça ileri evre kuru tip YBMD veya yaş tip YBMD gelişme riskinin arttığıdır. Bu değişiklikler ise ciddi görme kaybına yol açabilirler.

Kuru tipin erken ve ara evreleri mevcut. Yaş formun da benzer tipleri var mıdır?

Hayır. Yaş tip doğrudan ileri evre YBMD olarak kabul edilir.

İleri evre YBMD hem kuru, hem de yaş tipte olabilir mi?

Evet. Hem yaş tip, hem de ileri evre kuru tip YBMD’ler ileri evre YBMD olarak kabul edilirler. Her iki tipte de görme kaybı mevcuttur. Genellikle yalnızca ileri evre YBMD’lerde görme kaybı gelişir.
Bir gözünde ileri evre YBMD gelişen hastaların diğer gözleri de ileri evre YBMD gelişimi açısından yüksek risk altındadır.

Hangisi daha sık görülür? Kuru tip mi, yaş tip mi?

Kuru tip çok daha sık görülür. Ara ve ileri evre YBMD’si bulunan hastaların %85’inden fazlasında kuru tip YBMD mevcuttur.
Diğer yandan, yalnız ileri evre YBMD’ler dikkate alındığında, hastaların üçte ikisinde yaş tip YBMD saptanmıştır. Hemen hemen tüm görme kayıpları ileri evre YBMD’lerde ortaya çıktığından, yaş tipin kuru tipe göre daha fazla görme kaybına yol açtığı açıktır.

Kuru tip YBMD yaş tipe dönüşebilir mi?

Evet. Yaş tip YBMD’li gözlerin hepsinde ilk başta kuru tip bulunur.
Kuru tip ilerleyerek, yaş tipe dönüşmeden görme kaybına yol açabilir.
Öte yandan erken evrede dahi, kuru tip aniden yaş tipe dönüşebilmektedir. Kuru tipin şu veya bu zamanda yaş tipe dönüşüp dönüşmeyeceğini önceden tahmin etmek mümkün değildir.

YBMD açısından kimler risk altındadır?

YBMD orta yaşta da gelişebilir. Risk yaş ilerledikçe artmaktadır. YBMD gelişimi riskini artıran diğer faktörler şunlardır:

  • Sigara
  • Obezite. Araştırmalar erken ve ara evre YBMD’lerin ileri evreye ilerlemesi ile obezite arasında ilişki bulunduğunu göstermektedir.
  • Irk. Beyaz ırka mensup kişilerde YBMD’ye bağlı görme kaybı riski siyahlara göre daha yüksektir.
  • Aile öyküsü. Ailesinde YBMD öyküsü bulunan kişilerde YBMD gelişme riski daha yüksektir.
  • Cinsiyet. Kadınların erkeklere göre daha fazla risk altında olduğu düşünülmektedir.

YBMD nasıl tespit edilir?

YBMD tanısı kapsamlı bir göz muayenesi ile konabilir.
Görme keskinliği ölçümü. Hastada belirli uzaklıktaki harfleri okuması istenerek görme keskinliği tespit edilir.
Retina muayenesi. Damla ile göz bebeği genişletildikten sonra özel bir mercek ile retina ve optik sinir muayene edilerek YBMD ya da başka hastalıklara ait belirtiler araştırılır. Muayeneden sonra hasta birkaç saat için yakını bulanık görebilir.
Göz içi basıncı ölçümü. Özel bir cihazla göz içi basıncı ölçülür.
Amsler kartı. Amsler kartı satranç tahtasındaki gibi, üzerinde birbirlerini dik kesen yatay ve dikey düz çizgilerin bulunduğu bir karttır. Hastadan bir gözünü kapatarak diğer gözüyle kartın ortasındaki noktaya bakması, bu şekilde yatay ve dikey çizgilerin durumunu değerlendirmesi istenir. YBMD hastalarında bu çizgilerden bazılarının kırık, eğri ya da eksik olabilir. YBMD riski olan hastalara bu kart verilerek, testi düzenli aralıklarla kendi başlarına tekrarlamaları istenebilir.
Fundus fluoresein anjiografisi. YBMD’li bir gözün tedaviye uygun olup olmadığı, ya da hangi tedavinin daha uygun olacağının anlaşılabilmesi için fundus fluoresein anjiografisi (FFA) gerekir. Bu tetkik için hastanın kolundaki bir damardan boya içeren bir ilaç verildikten sonra özel bir cihazla saniye saniye retina fotoğrafları çekilir. Bu tetkik sayesinde retinanın kanlanması, retinadaki bozukluklar ve sızdıran damarlar tespit edilebilir.

YBMD nasıl tedavi edilir?

Hızla görme kaybına yol açabilen yaş tip YBMD’nin teddavisinde göz içine enjekte edilen çeşitli ilaçlar kullanılmaktadır. Bu ilaçlar sarı nokta altında kanama ve sıvı toplanmasına neden olan kan damarlarının gerilemesini sağlar. Son yıllarda geliştirilen ve kullanıma sunulan bu ilaçlar sayesinde yaş tip sarı nokta hastalığının ilerlemesi durdurulabilmekte, hatta pek çok hastada görme kaybı belli oranda geri döndürülebilmektedir. Ayrıca, bazı yaş tip YBMD olgularında sızıntı ya da kanamaları durdurmak için lazer fotokoagülasyonu uygulanabilmektedir. Fotodinamik tedavi adıyla bilinen bir diğer tedavi yöntemi ise, damardan verilen verteporfin adlı ilaçtaki parçacıkların lazer ile etkinleştirilmesi ve maküladaki yeni oluşan anormal yapılı damarların tıkanması esasına dayanmaktadır. Bu şekilde, yaş tip YBMD’deki temel bozukluk olan yeni damar oluşumlarının önlenebileceği düşünülmektedir.
Yaş tip YBMD’de erken tanı çok önemlidir. Bu yüzden risk altındaki hastaların Amsler kartı ile düzenli olarak kendi gözlerini test etmeleri gerekmektedir.
Kuru tip YBMD genellikle yavaş ilerler ve ciddi görme kayıplarına ancak ileri evresinde yol açar. Bu yüzden kuru tip YBMD hastaları yaş tip YBMD’lilere göre daha şanslı görülebilir. Ne var ki, kuru tip YBMD ileri evreye ulaştıktan sonra görme kaybını engellebilecek bir tedavi yoktur. Bununla birlikte, bazı önlem ve besin takviyeleriyle erken ve ara evrelerdeki kuru tip YBMD’nin ileri evreye dönüşmesini geciktirmenin ve belki de önlemenin mümkün olduğu savunulmaktadır. Yakın zamanda yapılan çeşitli çalışmalar beslenme alışkanlıkları ile maküla dejenerasyonu gelişimi arasında ilişki bulunduğunu göstermiştir. Meyve ve sebze (özellikle yeşil yapraklı sebzeler) açısından zengin beslenen kişilerde YBMD gelişminin daha nadir olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Besin, vitamin ve mineral takviyelerinin mevcut hastalığın ilerlemesini de yavaşlatabileceği öne sürülmektedir.

YBMD hastalarına öneriler…

  • Gözlerinize YBMD teşhisi konduysa alışkanlıklarınızda yapacağınız basit değişiklikler hayatınızı kolaylaştıracak ve retinanızın sağlığına olumlu katkıda bulunacaktır.
  • Görmenizi Amsler kartı ile düzenli olarak kontrol edin. Görmenizi düzenli aralıklarla test etmeniz tedavi gerektirecek değişikliklerin erken belirlenmesini sağlayabilir.
  • Göz doktorunuzun tavsiyesi doğrultusunda çinko içerikli çoklu vitamin bileşimleri kullanın. Çinko ve lüteinle birlikte, çeşitli antioksidanlar sağlıklı retinada bulunan, temel besinlerdir. YBMD hastalarında bu vitamin ve minerallerin eksik olduğu düşünülmektedir.
  • Beslenmenizde yeşil yapraklı sebze oranını artırın. Ispanak, pazı, lahana, yeşil fasülye gibi sebzeleri daha fazla tüketin.
  • Dışarıda sürekli ultraviyole filtreli güneş gözlükleri kullanın. Ultraviyole ışınlarının retina hücrelerine zarar verdiği bilinmektedir.
  • Sigarayı bırakın. Sigara içmek vücudunuzdaki dokuların kan dolaşımını ve beslenmesini bozar. Bu dokuların başında yetersiz besin ve oksijene çok hassas olan retina gelir.
  • Düzenli egzersiz yapın. Kardiyovasküler egzersizler vücudun genel sağlık durumunu iyileştirir ve dolaşım sisteminin verimini artırır.

Ve okumanızı kolaylaştıracak birkaç öneri…

  • Halojen ışık kaynağı kullanın. Halojen lambalar ortama ışığı eşit dağıtır ve standart ampüllere göre daha az ışık saçılmasına ve kamaşmaya neden olur.
  • Işığı doğrudan okumakta olduğunuz yazıya çevirin. Bu kontrastı artırır ve yazıları daha kolay görmenizi sağlar.
  • Büyüteç kullanın. Yazıları el büyüteci ile büyüterek daha kolay okuyabilirsiniz.
  • Büyük harfli ya da sesli kitapları tercih edin. Son zamanlarda bazı kütüphane ve kitapçılarda az gören kişilere yönelik bu tip kitapların bulunduğu özel bölümler açılmaktadır.
  • Az görenlere yardım konusunda uzmanlaşmış doktorlara başvurun. Bu kişilerin uzmanlık alanı az gören kişilerin yaşam kalitesini iyileştirmektir.

Comments are closed.

• Bu yazı 28 Kasım 2014 tarihinde güncellenmiştir.